Thẩm định pháp lý không phải để tìm lý do dừng giao dịch. Mục đích của nó là giúp người mua biết chính xác mình đang nhận về cái gì, kèm những nghĩa vụ nào, rồi phản ánh điều đó vào giá và vào hợp đồng. Phần lớn rủi ro trong một thương vụ mua lại không nằm ở những gì đã được ghi trên sổ sách, mà ở những gì chưa được ghi.
Vì sao khoản nợ pháp lý thường không hiện trên báo cáo tài chính?
Báo cáo tài chính phản ánh những gì đã phát sinh và đã được ghi nhận. Nghĩa vụ pháp lý thì có thể đã tồn tại từ lâu mà chưa ai tính đến: một hợp đồng bị vi phạm nhưng đối tác chưa khiếu nại, một khoản thuế bị kê khai thiếu chưa qua kiểm tra, một người lao động chưa được đóng bảo hiểm đầy đủ, một diện tích đất đang sử dụng chưa đúng mục đích được giao.
Khi mua cổ phần hoặc phần vốn góp, người mua không chỉ mua tài sản. Họ mua cả pháp nhân với toàn bộ quá khứ của nó. Công ty vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm, và người mua trở thành chủ sở hữu mới của một pháp nhân mang sẵn những nghĩa vụ ấy. Khi mua tài sản riêng lẻ, rủi ro có thể được tách bớt, nhưng không hoàn toàn: tài sản vẫn có thể đang bị thế chấp, đang có tranh chấp hoặc gắn với thủ tục chưa hoàn tất.
Thẩm định pháp lý nên nhìn vào những phần nào?
Phạm vi phụ thuộc vào bản chất thương vụ, nhưng phần lớn các cuộc thẩm định đều đi qua những nhóm vấn đề sau:
- Tư cách pháp lý và vốn: việc thành lập, vốn góp đã đủ và đúng hạn chưa, lịch sử chuyển nhượng phần vốn, thẩm quyền của người ký.
- Tài sản, đặc biệt là đất đai và dự án: căn cứ pháp lý của quyền sử dụng đất, nghĩa vụ tài chính đã hoàn thành chưa, quy hoạch, tiến độ so với cam kết.
- Hợp đồng trọng yếu: điều khoản chấm dứt, điều khoản hạn chế khi thay đổi chủ sở hữu, cam kết độc quyền, phạt vi phạm.
- Vay và bảo đảm: tài sản nào đang được dùng để bảo đảm, điều kiện nào ngân hàng yêu cầu khi chuyển nhượng vốn.
- Lao động, thuế và bảo hiểm: mức độ tuân thủ trên thực tế, không chỉ trên hồ sơ.
- Giấy phép và điều kiện kinh doanh: còn hiệu lực không, có bị ràng buộc bởi người đứng tên hay địa điểm cụ thể không.
- Tranh chấp đang có và có thể phát sinh: kiện tụng, thanh tra, khiếu nại.
Làm thế nào để thẩm định không biến thành việc gom giấy tờ?
Một danh mục tài liệu dài chưa phải là thẩm định. Hồ sơ đủ chưa chắc đã đúng, và hồ sơ đúng chưa chắc phản ánh thực tế vận hành. Thẩm định có giá trị khi bắt đầu từ mục tiêu của người mua: họ mua để làm gì, giữ lại điều gì, không chấp nhận điều gì. Từ đó mới xác định phần nào cần đào sâu, phần nào chỉ cần rà soát.
Có ba cách làm mang lại hiệu quả thực tế. Một là đối chiếu hồ sơ với thực địa và với người trực tiếp vận hành, vì nhiều sai lệch chỉ lộ ra khi hỏi người đang làm việc. Hai là xếp rủi ro theo mức ảnh hưởng đến giá trị thương vụ, để không dành thời gian ngang nhau cho vấn đề lớn và vấn đề nhỏ. Ba là ghi rõ những gì không kiểm chứng được, vì khoảng trống thông tin cũng là một loại rủi ro cần được xử lý trong hợp đồng.
Một tình huống giả định
Giả sử một nhà đầu tư dự định mua phần vốn của công ty đang nắm một dự án. Hồ sơ cho thấy đất đã được giao, nhưng nghĩa vụ tài chính liên quan chưa được xác nhận hoàn tất. Quyền sử dụng đất đang được thế chấp tại một ngân hàng, và hợp đồng vay có điều khoản yêu cầu ngân hàng đồng ý trước khi thay đổi cơ cấu sở hữu. Nếu chỉ đọc báo cáo tài chính, người mua sẽ không thấy cả hai điều này. Khi đã thấy, họ có thể điều chỉnh giá, đặt điều kiện tiên quyết cho việc thanh toán, hoặc yêu cầu bên bán xử lý trước ngày hoàn tất.
Phát hiện rủi ro rồi thì xử lý thế nào?
Không phải rủi ro nào cũng là lý do để dừng. Phần lớn có thể được xử lý bằng cấu trúc giao dịch và điều khoản hợp đồng:
- Điều chỉnh giá hoặc giữ lại một phần tiền thanh toán cho đến khi rủi ro được làm rõ.
- Đặt điều kiện tiên quyết: giao dịch chỉ hoàn tất khi thủ tục, sự đồng ý hoặc việc khắc phục cần thiết đã xong.
- Yêu cầu bên bán đưa ra cam đoan và bảo đảm về tình trạng pháp lý, kèm cơ chế bồi thường nếu thông tin không đúng.
- Tách tài sản hoặc hoạt động có rủi ro ra khỏi phạm vi giao dịch.
- Thỏa thuận cách giải quyết tranh chấp ngay từ đầu. Trọng tài thương mại thường phù hợp với thương vụ nhờ tính bảo mật, tốc độ và khả năng giải quyết dứt điểm.
Điều quan trọng là các biện pháp này phải khớp với những gì thẩm định đã phát hiện. Cam đoan chung chung, không gắn với rủi ro cụ thể, thường ít giá trị khi có tranh chấp.
Việc cần làm
- Xác định rõ mục tiêu thương vụ và những điều người mua không chấp nhận trước khi bắt đầu thẩm định.
- Quyết định sớm hình thức mua: cổ phần, phần vốn góp hay tài sản, vì mỗi hình thức kéo theo mức độ kế thừa nghĩa vụ khác nhau.
- Yêu cầu hồ sơ theo thứ tự ưu tiên, đồng thời kiểm tra thực địa và trao đổi với người vận hành.
- Rà kỹ các hợp đồng vay, hợp đồng lớn và điều khoản liên quan đến thay đổi chủ sở hữu.
- Ghi lại những khoảng trống thông tin và xử lý chúng bằng điều kiện tiên quyết hoặc cam đoan cụ thể.
- Đưa kết quả thẩm định vào đàm phán giá và hợp đồng, không để báo cáo nằm riêng ngoài thương vụ.
Nếu quý doanh nghiệp đang cân nhắc một thương vụ mua lại, Lex Vitae sẵn sàng trao đổi để cùng xác định phạm vi thẩm định phù hợp với mục tiêu của giao dịch.
Bình luận: